e-Konjugation
dēbēre
dēbeō dēbuī dēbitum
Georges, Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch:
dēbeo, buī, bitum, ēre (de und habeo), von jemandem etwas herhaben, folglich gehalten sein, es ihm wiederzugeben) = zu entrichten haben, zu bezahlen haben, schuldig sein, schulden (griechisch ὀφείλω)
I)eigentlich (Gegensatz reddere, solvere, dissolvere, persolvere)
α) aliquid oder alicui aliquid
talenta CCCic.
grandem pecuniamSall.
duplumQuint.
decumas, zehntpflichtig seinCic.
quod debetur remittere (erlassen)Cic.
debita biennii pecuniaCaes.
pecuniam iam diu debitam alicui solvereCic.
alicui omne quod debeo dissolvoCic.
stipendia retro debita (den rückständigen Sold) exsolvereLampr.
d. alicui pecuniamCic.
alicui grandem pecuniam ad (gegen) HS octogiensCic.
nummum neminiCic.
d. pecuniam pro domo, pro hortisCic.
hoc quod satis dato debeo, was mir durch eine gestellte Bürgschaft kreditiert worden istCic.
quadringentiens HS Idibus Mart. d.Cic.
alicui mille drachmas de ratione (laut Rechnung) d.Cic.
pecunia quae ex (laut) publica permutatione oder quae ex societate (Handelskompanie) debeturCic.
d. pecuniam per syngraphamAmm.
alicui privatim haud quicquam debereCic.
multum enim differt in arcane positum sit argentum an in tabulis debeaturCic.
Sprichwörtlich
animam debere, das Haar auf dem Kopf schuldig sein (nach dem griechischen καὶ αυτών τών ψυχών ὀφείλειν)Ter. Phorm. 661
β) bloß alicui
illi, quibus debeo, meine GläubigerCic.
ut illi quam plurimi deberentSall.
non inveniuntur, qui velint debere rei publicae, praesertim duodenis assibus (gegen 12 Prozent [monatlich])Plin. ep.
isti tibi quid homines debent (was hast du bei den M. zu suchen) quos quaeritas?Plaut. trin. 893 (dazu Brix): so auch quid tibi istic hisce in aedibus debetur?Plaut. mil. 421 (dazu Lorenz)
γ) absolut
ii, qui debent, die SchuldnerCic.
qui se debere fatenturCaes.
debebat? immo in suis nummis versabaturCic.
Kal. Ianuariis debuit (hatte zu zahlen); adhuc non solvitCic.
ut non longius quam dictum esset debere eos passus sitNep.
desinet debere, wird nicht mehr sch. sieheSen.
ex ista syngrapha deberi (bestehe eine Schuld) pro iis rebus, quae erant ante syngrapham reciperataeCic.
Partizip substantivisch
αα)dēbentēs, ium, maskulin, die Schuldenden, die SchuldnerLiv. 6, 27, 3
ββ)dēbitum, ī, neutrum, das Schuldige, die Schuld
debitum exigereSen. poët. (bildlich)
molestius (dringend) flagitare debitumAmm.
und so
instantius debitum petereSchol. Iuven.
acerbius debitum reposcereSuet.
debita consectari (Gegensatz quod debeatur remittere)Cic.
debitum alicui solvereCic. und (bildlich) persolvereCol.
alicui debitum reddere (bildlich)Col.
debito fraudariCic.
aliquid solvere in debitum, mit etwas seine Sch. entrichten (bildlich)Sen. ep. 7, 8
II)übertragen
A)etwas schuldig bleiben = vorenthalten, in der Verbindung: non posse alicui aliquid debere, jemandem etwas nicht schuldig bleiben (nicht vorenthalten) können
quod praesenti tibi prope subnegaram, non tribueram certe, id absenti debere non potuiCic.
und so im Passiv
itaque oratio iuventuti nostrae deberi non potestCic.vergleiche Kühner Cic. Tusc. 2, 67
B)etwas schuldig sein, schulden = sowohl zu als auch für etwas verbunden sein
1)durch Pflicht zu etwas verbunden sein, zu etwas moralisch verpflichtet sein, die Verpflichtung, Verbindlichkeit haben usw.
a)aktivisch
α)mit Akkusativ
alicui gratiamCic.
alicui mutua officiaPlin. ep.
iuvenis nil iam caelestibus ullis debensVerg.
navis, quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddasHor.
β)mit Infinitiv: etwas zu tun oder zu leiden durch Pflicht verbunden sein, verpflichtet sein, etwas tun oder leiden (geschehen lassen) sollen, müssen, brauchen, dürfen (von moralischer Nötigung, nur bei Dichtern auch für necesse est)
homines, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potueruntCic.
Africam forte Tubero obtinere debebatCaes.
ea tibi ego non debeo (brauche nicht) commendareCic.
debueram loquiOv.
oppida expugnari non debuerintCaes.
ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, was einmal gesagt werden mussHor.
b)passivisch
cui (patriae) ipsa vita debetur, für das man das Leben aufzuopfern verpflichtet istIustin.
quanta his (dis) gratia debeaturCic.
misericordia, quae tibi nulla debeturCic.
mit Infinitiv Perfekt
tametsi statim vicisse debeo, gesiegt haben sollteCic. Rosc. Am. 73
quin etiam in testamentis debes (musst du) annotassePlin. ep. 7, 20, 6
tuum promissum immutasse non debes, darfst du damit nicht rückgängig gemacht habenTac. dial. 24
Partizip: dēbitus, a, um, geschuldet, schuldig, gebührend
debitae lacrimae, laudesLiv.
debitae poenaeCic.
oscula sibi debitaProp.
praemia reddant debitaVerg.
substantivisch: dēbitum, ī, neutrum, das Schuldige, die Verpflichtung
nepotum nutriendorumVal. Max.
velut omni vitae debito liberatusCurt.
minus debito facere (Gegensatz plus debito solitoque facere)Sen. de ben. 3, 22, 2
si crevit super debitum (über Gebühr), nocuit Sen nat. qu. 4, 2, 9
2)wie ὀφείλω und ὀφλισκάνω, nach dem Verhängnis (fatum) oder Naturgesetz (natura) zu etwas verpflichtet sein, bestimmt sein, auserkoren sein
α)aktivisch
urbem, zu gründen bestimmt seinOv.
debet multas hic legibus aevi (i.e. fato) ante suam mortesLucan.
tu, nisi ventis debes ludibrium, cave, wenn du nicht (gleichsam nach Schicksalsschluss) ein Sp. den W. darbieten musst = ein Sp. der W. werden willst (wie ὀφείλεις μέλπηθρα = μέλλεις μέλπηθρα γενέσται)Hor. carm. 1, 14, 16
β)passivisch: bestimmt, geweiht, verfallen sein, anheimfallen
cui regnum Italiae Romanaque tellus debenturVerg.
vita, quae fato oder necessitati debetur Cornif. rhet.Cic.
animae, quibus altera fato corpora debenturVerg.
fatis debitus Aruns, dem Tod geweihtVerg.; vergleiche debitus destinatusque morti, unfehlbar dem Tod geweihtLiv.
debemur morti nos nostraqueHor.
Pergama debita, dem Untergang geweihtVerg.
debitus (debita) coniunx, durchs Schicksal bestimmt, beschertOv.
o fortunata mors, quae naturae debita pro patria est potissimum reddita, die Bestimmung der Natur erfüllendCic.
Partizip substantivisch
naturae debitum, der der Natur schuldige Tribut, mortem naturae debitum pronuntiamusTert. de anim. 50
debitum naturae reddere, euphemistisch = sterbenHyg. astr. 2, 20Augustin. in psalm. 38, 9
morbo naturae debitum reddereNep. regg. 1, 5; ebenso debitum naturae solvereHyg. fab. 56, persolvereHyg. fab. 26Corp. inscr. Lat. 6, 3580
3)jemandem für etwas verpflichtet sein oder sich verpflichtet fühlen, ihm etwas zu verdanken haben
alicui beneficiumCic.
quantum cuique deberetNep.
alicui salutem, vitamOv.
se, sich = sein Dasein, seine ExistenzOv.
im Bösen
hoc quoque Tarquinio debebimusOv. fast. 2, 825
alicuius (meā, tuā) causā minus oder omnia debere, jemandem weniger oder in allen Stücken sich verpflichtet fühlen, weniger oder alle Rücksicht schuldig seinCic. I. Verr. 23Cic. ep. 3, 7, 6; 4, 8, 1; 13, 75, 1
mit folgendem quod (dass)
tibi nos debere fatemur, quod datus est verbis ad amicas transitus auresOv. met. 4, 76 sq.
absolut: jemandem verpflichtet sein, gegen ihn Verpflichtungen, Verbindlichkeiten haben
bonis omnibusCic.
tibiOv.
Partizip substantivisch: dēbentēs, ium, maskulin, die Verpflichteten, die Schuldner (Gegensatz obligantes)Sen. de ben. 1, 4, 5
☞synkopiert debtur = debeturCorp. inscr. Lat. 11, 1950
Charlton T. Lewis, An Elementary Latin Dictionary:
dēbeo, uī, itus, ēre for dehibeō; de + habeo, to withhold, keep back
alqd tibi absentiCic.
tibi hoc video non posse deberi, i.e. you will not consent to remain my creditorCic.
To owe, be in debt
illis quibus debuiTer.
ut illi quam plurimi deberentSall.
qui se debere fateantur (i.e. debitores esse)Caes.
(argentum) BacchidiTer.
pecuniam CluvioCic.
pecuniam pro domoCic.
grandem pecuniamSall.
Quid si animam debet, is over head and ears in debtTer.
pecunia iamdiu debitaCic.
legioni frumentum deberi sciebatCaes.
With accusative, to owe, be under obligation to give, be bound to render
hoc tibi pro servitioTer.
ei res publica gratiam debetCic.
patriae quid debeat, what are his dutiesHor.
dies Longa videtur opus debentibus, to laborersHor.
nil caelestibusVerg.
Navis, quae debes Vergilium, art responsible forHor.
With infinitive, to be bound, be under obligation, ought, must, should
ferre contra patriam arma debuerunt?Cic.
Africam sorte obtinereCaes.
hoc rescribereHor.
summae se iniquitatis condemnari debere, si, etc.Caes.
dici beatus Ante obitum nemo debetOv.
Nec quā debebat (sc. amare), amabat, within the bounds of dutyOv.
Passive, to be due, be owing
Veneri reliquum tempus deberi arbitrabaturCic.
hoc nunc Laus illi debeturHor.
To be bound, be destined, be fated, owe by fate
fatis iuvenescere debent genitiOv.
Urbem cerno debere nepotes, are destined to foundOv.
ventis ludibriumHor.
cui regnum Romanaque tellus DebenturVerg.
Debemus morti nos nostraqueHor.
Omnia debentur vobisOv.
Figuratively, to owe, be indebted for, have to thank for
beneficium MaximoCic.
vobis omniaCaes.
quantum cuique deberetNep.
Priami plurima natisVerg.
fac me multis debere, am under obligationsCic.
tibi nos debere fatemur, Quod, etc.Ov.
Text based on data provided by Perseus Digital Library, with funding from The National Endowment for the Humanities. Original version available for viewing and download at http://www.perseus.tufts.edu