cum Präp. m. Abl.
Georges, Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch:
2. cum, Präposition mit Ablativ (auf Inschriften auch cun und con und quom, in Handschriften auch quom geschrieben) = ξύν oder σύν, mit, samt, nebst, nicht ohne (Gegensatz sine), zuweilen verbunden unā cum, simul cum (siehe unā und simul), zusammen mit, zugleich mit
I)räumlich
a)zur Angabe des Zusammenseins, der Gesellschaft, der Begleitung
semper ille antea cum uxore, tum sine eaCic. Mil. 55
und so esse, vivere, agitare, habitare, cenare, dormire cum aliquo; ire, abire, redire cum aliquo; mittere, dimittere, praemittere cum aliquo; aliquem secum habere, secum ducere und ähnlichen Verben, wo das Nähere zu finden sein wird
mit Leblosem
cum omnibus suis carris sequiCaes.
cum impedimentis venireCaes.
aliquem cum litteris dimittereSall.
in tabernaculo sellam auream cum sceptro ac diademate iussit poniNep.
semper aliquid secum afferunt tuae litteraeCic.
quidquid vides currit cum temporeSen.
und im Unwillens. Fabri Sall. orat. Licin. § 18. p. 436
abi hinc cum donis tuis tam lepidisTer.
abi hinc cum tribunatibus et rogationibus tuisLiv.
abi hinc cum immaturo amore ad sponsumLiv.
☞Auch in Verbindungen wie Liber pater et cum Castore PolluxHor. oder negaretis hoc mihi cum disLiv. oder dux cum principibus capiunturLiv. oder Demosthenes cum ceteris erant expulsiNep. ist der Begriff der Begleitung festzuhalten
So nun besonders
α)bei Angabe der Begleitung eines Befehlshabers oder Untergebenen, eines Wächters oder Schützers: mit = in Begleitung, im Geleit von usw.
eā (auf diesem Weg) cum Magone equites Hispanorum praemissosLiv.
duumviros navales cum classe Pisas ireLiv.
rex Hellespontum cum exercitu transiitLiv.
consul iam cum legionibus mare traiecitLiv.
reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire iubet, mit (unter) BedeckungSall.
in hanc opimam mercedem, agite, cum dis bene iuvantibus arma capite, im Geleite der h. G.Liv.
so auch
cum dis volentibusCato
β)bei Angabe des gemeinschaftlichen Besitzes mit jemanden
unum imperium unumque magistratum habere cum ipsisLiv.
alia omnia sibi cum collega (esse) ratus, alle anderen Obliegenheiten habe er mit dem K. gemeinschaftlichLiv.
γ)bei Angabe des gemeinschaftlichen Wirkens mit jemandem: mit = in Gemeinschaft mit, in Verbindung mit, im Verein mit, unter Mitwirkung von, verbunden mit
praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebantSall.
Varro cum iis quas habebat legionibus ulteriorem Hispaniam tueaturCaes.
in postremo C. Marius cum equitibus curabatSall.
Bocchus cum peditibus invaduntSall.
bellum gerere cum Aegyptiis ad versus regemNep.
cum aliquo contra aliquem arma ferreNep.
ebenso facere, stare cum aliquo
δ)bei Angabe des Verkehrs: mit = im Verkehr, im Umgang mit, in Verbindung mit
cum aliquo se delectare oder se oblectareCic.
is quicum (= quocum) familiaritas fuerat, societas eratCic. (so auch pāx, foedus cum aliquo, siehe pax, foedus)
nihil cum potentiore iuris humani relinquitur inopiLiv.
cum patrono Epicureo mihi omnia suntCic.
mihi ante aedilitatem nihil erat cum CornificioCic.
und (mit Leblosem)
quid mihi, inquit, cum ista summa sanctimonia ac diligentia?Cic.
orationem habere cum multitudineCic.
agere cum aliquo (siehe agere)
reputare cum animo, secum (und dergleichen siehe reputare)
und von feindlichem Verkehr, mit
pugnare, dimicare, certare, confligere, contendere cum aliquo
queri cum aliquo, querelae cum aliquo
ε)bei Angabe der Vereinigung, Verknüpfung, der Übereinstimmung, sowie der Trennung, Abweichung und dergleichen
iungere, coniungere, conectere cum aliquo und dergleichen
sentire, consentire, congruere cum aliquo und dergleichen
distractum esse, dissidere, discrepare, dissentire, differre cum aliquo und dergleichen
b)zur Angabe des Versehenseins mit etwas: mit, in = versehen, bekleidet, ausgerüstet, ausgestattet, bewaffnet, begabt, behaftet mit usw.
α)von lebenden Wesen
cursitare cum Sicyoniis (in siz. Schuhen)Cornif. rhet.
cum pallio purpureo versabatur in conviviisCic.
cum tunica pulla sedere solebat et pallioCic.
cives Romanos cum mitella saepe vidimusCic.
cum purpurea veste processitCic.
cum ramis oleae ingressi curiamLiv.
quaestores cum fascibus mihi praesto fueruntCic.
illum dicis cum armis aureis, mit der g. Rüstung (= der die g. Rüstung trägt, anhat)Plaut.
aliquem pingere cum clipeoPlin.
esse cum libro (ein Buch in der Hand haben)Cic.
esse cum catenis, K. tragenPlaut.
esse cum telo, eine Waffe bei sich führen (was in Rom verboten war)Cic.
domi Caesaris deprehensum esse cum sicaCic.
cum gladio cruento comprehensum esse in illo ipso locoCic.
in aliquem cum ferro invadereCic.
cum telis impetum facere in aliquemCic.
collocari cum gladiisCic.
porcus cum capite humano natusLiv.
agnus biceps cum quinque pedibus natusLiv.
Auximi nata puella cum dentibusLiv.
iste adulescens cum hac dis irata fronteCic.
cum febri domum redireCic.
cum gravi vulnere ferri ex proelio, referri in castraLiv.
legatos cum auctoritate (Vollmacht) mittereCic.
esse cum imperio, unumschränkte Gewalt haben, den Oberbefehl haben (dagegen esse in imperio = ein höheres Staatsamt bekleiden)Cic.
ebenso
nemine cum imperio aut magistratu tendente quoquam quin deverteret RhodumSuet
aliquem cum imperio habere apud exercitumNep.
privatus sit an cum potestateCic.vergleiche Korte Cic. ep. 1, 1, 7; Zumpt Cic. Verr. 3, 74. p. 890
erat T. Iuventius non indoctus et magna cum iuris civilis intellegentiaCic.
abire cum gloria poterant, si etc.Curt.
β)von Leblosem
salinum cum salePlaut.
olla cum aquaCato
fisci complures cum pecunia SiciliensiCic.
scrinium cum litterisSall.
duo pocula non magna, verum tamen cum emblemateCic.
currus cum falcibus et elephanti cum turribusGell.
bei Angabe des Ertrags
ager efficit cum octavo, cum decimo, bringt das achte, zehnte Korn, achtfältig, zehnfältigCic.
ut ex eodem semine aliubi cum decimo redeat, aliubi cum quinto decimoVarro
cum centesima fruge agris fenus reddente terrāPlin.
von Zuständen
gloria est frequens de aliquo fama cum laudeCic.
ut viginti annorum militiam cum illa virtute, cum illa fortuna taceamLiv.
c)bei Angabe des Mittels und Werkzeugs: mit
ista cum lingua culos lingereCatull.
extemplo silentio facto cum voce maxima conclamat Claud. Quadrig. fr.
caede caudam cum tabula aliqua non ponderosaVeget. mul.
und so der grammatikalische terminus technicus scribi cum littera quadam
terra in augurum libris scripta cum R unoVarro LL. 5, 21
II)zeitlich
a)überhaupt bei Angabe des Gleichzeitigen: mit, bei, gleichzeitig mit, unmittelbar nach (zuweilen auch verbunden pariter cum, simul cumsiehe die Auslgg. zu Ter. adelph. 5, 3, 55; Korte Sall. Iug. 68, 2; Lucan. 5, 678
abs te abii hinc hodie cum diluculoPlaut.
cum prima luce Pomponii domum venireCic.
cum primo mane Leptim vehi Auct. b. Afr.
so
cum primo lumine solisVerg.
und bei den Dichtern oft
cum sidereCatull., cum luceOv., cum soleVerg.
pariter cum ortu solis castra metariSall.
pariter cum occasu solis expeditos educereSall.
simul cum sole expergisciCic.
simul cum occasu solis egrediSall.
exiit cum nuntio CrassusCaes.
cum his nuntius Romam ad consulendum reditLiv.
simul cum domo designavit templo Iovis finesLiv.
Gegensatz
ut quaeratur, quid ante rem, quid cum re, quid post rem eveneritCic. top. 51
b)bei Angabe gleichzeitiger Nebenumstände (sowohl äußerer Umstände als auch Gemütszustände): mit, unter, nicht ohne (Gegensatz sine: legata ex testamento Iuliae Augustae cum fide ac sine calumnia repraesentata persolvitSuet. Cal. 16, 3)
aliquem cum cruciatu necareCaes.
risus omnium cum hilaritate coortus estNep.
cum clamore in forum curriturLiv.
cum silentio (in der Stille, lautlos, geräuschlos) audiri, ad aliquem convenireLiv.
obsides summa cum contumelia extorquereCaes.
magno cum periculo suo (für sie) in eam turbam incĭderuntLiv.
summa cum celeritate ad exercitum redireHirt. b. G.
multis cum lacrimis obsecrareCaes.
aliquid magno cum gemitu civitatis auferreCic.
cum gratulatione et ingenti favore populi domum reduciLiv.
semper magno cum metu incipio dicereCic.
so oft in den Verbindungen cum (magna) cura, cum (bona) gratia, cum (bona) pace, cum (bona) venia
zuweilen auch bei Angabe von unmittelbar aus einer Handlung hervorgehenden Wirkungen und Folgen: zu, zur, zum
quo die ad Alliam cum exitio urbis foede pugnatumLiv.
illo itinere venit Lampsacum cum magna calamitate et prope pernicie civitatisCic.
magno cum periculo provinciae futurum, ut etc.Caes.
magna cum offensione civium suorum redireNep.
maxima cum offensione patrum abire consulatuLiv.
summa cum offensione Pompeii domi remanereCic.
endlich auch bei Angabe eines gleichzeitig als Bedingung oder Beschränkung eintretenden Nebenumstandes: nur mit, doch nur mits. Fabri Sall. Iug. 86, 3
liberalitas si cum mercede (benigna est), conducta estCic.
quibus videmus optabiles mortes fuisse cum gloriaCic.
omnia cum pretio honesta videntur, wenn es nur Geld einträgtSall.
so besonders cum eo, quod oder ut oder ne, unter der Bedingung (Beschränkung), dass oder dass nicht usw., dergestalt dass, doch so dass, außerdem dass oder dass nicht usw. (griechisch επὶ τούτῳ, εφ ᾽ᾧτε und bloßem εφ᾽ ᾧτε mit folgendem Infinitiv)
sit sane, quoniam ita tu vis, sed tamen cum eo, credo, quod sine peccato meo fiatCic.
Antium nova colonia missa cum eo, ut Antiatibus permittereturLiv.
obsequar voluntati tuae cum eo, ne dubites id opus geometrarum magis esse quam rusticorumCol.
cum eo tamen, ne quis, qui valere et sanescere volet, hoc cotidianum habeatCels.vergleiche Brolén de eloc. Cels. p. 44
und cum eo, quod = außerdem dass
hoc cum eo quod candidos facit dentes, tum etiam confirmat Scrib. 60
und cum eo, ut = mit dem Umstand, dass usw., so dass zugleichLiv. 8, 14, 2; 30, 10, 21; 36, 35, 3
☞cum wird dem Ablativ der Personalpronomina immers. Cic. or. 154, dem Ablativ des Relativpronomens häufig angehängt, also mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum, quocum (quîcum), quācum, quocum, quibuscum; nicht selten aber auch (bei Livius, Velleius und Curtius immer) cum quo, cum qua, cum quibusVergleiche Greef im Philol. 32, 711 ff
Spätlateinisch mit Akkusativ
cum uxorem suamRossi inscr. Chr. 144
Charlton T. Lewis, An Elementary Latin Dictionary:
cum, (with personal pronoun, and with unemphatic relative pronoun, -cum enclit.; in compounds, com-), preposition with ablative for *scom; SEC-, with, together with, in the company of, in connection with, along with, together, and
cum veteribus copiis sese coniungereCaes.
antea cum uxore, tum sine eāCic.
si cenas mecum, in my houseHor.
errare cum PlatoneCic.
cum lacte errorem suxisseCic.
qui unum magistratum cum ipsis habeantCaes.
foedera quibus etiam cum hoste devincitur fidesCic.
sentire cum rege, on the side ofLiv.
volentibus cum magnis disCic.
vivitur cum iisCic.
cum quibus amicitias iunxerantLiv.
ut te di cum tuo incepto perduintTer.
oratio habenda cum multitudineCic.
ita cum Caesare egitCaes.
agere cum civibusCic.
quid mihi cum istā diligentiā?Cic.
tempus cum coniuratis consultando absumuntLiv.
quibuscum belium geruntCaes.
cum Volscis aequo Marte discessum estLiv.
cum coniuge distractusCic.
cum Catone dissentireCic.
hanc rationem dicendi cum imperatoris laude comparareCic.
voluptatem cum cupiditate deliberare, againstCic.
Of time, at, with, at the same time with, at the time of
cum primā luce domum venisseCic.
pariter cum occasu solisSall.
cum sole reliquitVerg.
exit cum nuntio CrassusCaes.
With ablative of circumstance, manner, etc., with, in, under, in the midst of, among, to, at
cum ratione insanireTer.
cum dis bene iuvantibus arma capite (i.e. dis adiuvantibus)Liv.
cum summā rei publicae saluteCic.
magno cum periculo provinciaeCaes.
magno cum gemitu civitatisCic.
speculatus omnia cum curāLiv.
illud cum pace agemus, peacefullyCic.
bonā cum veniā audiatisCic.
cui sunt inauditae cum Deiotaro querelae tuae? the remonstrances you madeCic.
servare fidem cum hoste, the faith pledged toCic.
Especially, after idem
tibi mecum in eodem est pistrino vivendum (i.e. in quo vivo)Cic.
in eisdem flagitiis mecum versatusCic.
In the phrase, cum eo, with the circumstance, under the condition
sit sane, sed tamen cum eo, credo, quod sine peccato meo fiatCic.
colonia missa cum eo, ut Antiatibus permitteretur, si, etc.Liv.
With primis, with the foremost, eminently, especially
homo cum primis locuplesCic.
With an ordinal number, of increase, -fold
ager efficit cum octavo, cum decimo, eightfoldCic.
Praegn., with, possessing, holding, wearing, owning
haud magnā cum reEnn. ap. Cic.
iuvenes cum equis albis, uponCic.
consul cum volnere graviLiv.
cum tunicä pullā sedereCic.
vidi Cupidinem cum lampade, holdingCic.
cum eisdem suis vitiis nobilissimus, with all his faultsCic.
In compounds com- was unchanged before b, p, m, and in comes and its derivatives; m was usually assimilated before r, sometimes before l, but was usually dropped before n; before other consonants m became n, but conicio was written for coniicio. Before a vowel (or h) m was dropped
Text based on data provided by Perseus Digital Library, with funding from The National Endowment for the Humanities. Original version available for viewing and download at http://www.perseus.tufts.edu