3 Plin. nat. 31, 31–50

(21) 31Colum. I 5, 3. (Celsus II 18 p. 66, 23). – Athen. II 16 p. 42 ^{c d}.Quaeritur inter medicos, cuius generis aquae sint utilissimae. stagnantesstagnentes V. pigrasque merito damnantdampnant R., utiliores quae profluuntfluunt dT.an profluant? existimantesexistimant a., cursu enim percussuque ipso extenuari atque proficere; eoque miror cisternarumcistanarum V. ab aliquis maxime probari. sed hi rationem adferunt, quoniam levissimabreuissima VR¹d. sit imbriumimbrium aqua v. a. J., utut Erv. om. r. quae subire potuerit ac pendere in aëre. 32ideo et nives praeferuntpraeferuntur E. -unt imbribus R(?)v. a. J. nivibusquenubibus quae E. etiam glaciem, velut ad infinitumad finitum E. infin- R. affinium H cum anon. Dal. coactacoacto V. subtilitate; leviora enim haec esse et glaciem multo levioremmeliorem T. -raem V. aquaaque d.. horum sententiam refelli interest vitaeuituae V.. in primis enim levitas illa deprehendideprehendi v. repreh- d. repraeh- r. aliteralitem V. -tate d¹. agili- d². quam sensusensus V. sexu E. vix potest, nullo paenepoenae V. momento ponderis aquis inter se distantibusdistantur VR¹.. nec levitatis in pluvia aqua argumentum est subisse eam in caelum, cum etiam lapideslapides om.E. subiresubisse E. appareat cadensque inficiatur halitu terrae, quo fit ut pluviae aquae sordium plurimumplurium E. inesse sentiatur citissimeque ideo calefiat aquaqua E. pluvia. 33Hippocr. de aëre et aquis c. 4 p. 199. – cfr. Plin. II 152. XVII 225. Seneca nat. qu. III 25, 11. nivem quidem glaciemque subtilissimum elementielementi Ev. -to d. -tum r. eius videri miror adpositoadpositū V. -ta E. grandinum argumento, e quibus pestilentissimum potum esse convenit. nec vero pauci inter ipsosipsas d. e contrario ex gelugelo VR. ac nivibus insaluberrimosinsaluberrimis Vd¹. potus praedicant, quoniam exactum sit inde quod tenuissimum fuerit. minui certe liquorem omnem congelationecongela- tionem V. deprehenditur et rore nimio scabiem fieri, pruina uredinemuridine a. ... dine E., cognatis et nivisex niuis d. causis. 34(cfr. Celsus II 30 extr.). pluvias quidem aquas celerrime putrescere convenit minimeque durare in navigatione. Epigenes autem aquam, quae septies putrefacta purgata sit, aitait J. om.VdE. perhibet R(?)v(D) contra Plinii usum. (an tradit?). amplius non putrescere. nam cisternas etiam medici confitentur inutiles alvo duritiaduricia VRdT. -cias r. -tias E. -tias facientes v. a. S. faucibusque, etiam limi non aliis inesse plusplus aut E. plis ut V. aut animalium, quae faciuntan faciant?dist. D. taedium. 35Hippocr. de aëre et aquis c. 5. – Herodot. I 188. Athen. II 23 p. 45^b. Solin. 38, 4.itemtaedium. item ego. taedium ll.v. (an taedium. at iidem?). confitendumconfitendum rv. -ntum E. -ntes r. habenthabent ll.v. cfr. praef. § 33. autem D. nec statim amnium utilissimas esse, sicuti nec torrentium ulliusullius v. uilius VRd. illius E., lacusque plurimos salubressalubres maxime v. a. J.. quaenamque. Nam V. quaedam v. a. S. igitur et cuiushuius d (?) Ev. a. S. generis aptissimae? aliae alibi. Parthorumid partorum d. reges ex Choaspechoaspe v. quoasphae E. quot asphecto V. quo aspectu r. etet Erv.om. r. Eulaeoeuleo VR¹v. a. Lugd. -lo d. tantum bibunt; eaeeae (et eae C) v. heae d. hae (he R) rS. an eaeque? quamvis in longinqua comitantur illos. sedsed VRdS. et Ev. horum placereplacere potum v. a. S., non quia sint amnes, apparetapparent VR¹., quoniam nequenec (ter deinceps) v. a. S. ee Vv. ex d.om. r. Tigri neque Euphrate nequeeuphrate neque om.Vd. e multis aliis bibunt.

(22) 36Athen. II 16 p. 42^a. (cfr. Plin. XXIV 1). Geopon. II 5, 14. – Vitruv. VIII 5, 1. 2. (Celsus II 18 p. 66, 30). Pallad. IX 10, 1. 2. Athen. II 25 p. 46^b.Limus aquarum vitium est. si tamen idem amnis anguillis scateat, salubritatis indicium habetur, sicuti frigoris taeniastaeneas V(E?)D. tineas v. a. H. de mendo cfr. XXVII 79 al. in fontefronte V. gigni. ante omnia autem damnantur amarae et quae sorbentemsorbentem VRfS. cum sorbentur dTH. sorbem E. -be r. scrobem C. scobem v. statim implentan impleant?, quod evenit Troezene. nam nitrosas atque salmacidassalmacidas v. .... cidas r (prioribus abscisis). -adicas V. -aticas R. -andicas dT. sed in acidas E. in desertis Rubrum mare petentes addita polenta utiles intra duas horas faciunt ipsaque vescuntur polenta. damnantur in primis quae fontequae fonte dJ. que fonte VRT. qui (que r) fontes Er. fontes qui v. caenum faciuntan faciant? quaequeque quae V. quique R(?)v. a. J. malum colorem bibentibus, refert et si vasauas E. aereaaera Vd. atra T. aere v. a. H. inficiantinficiant ego. -ciunt ll.v. item ter infra. autaut Erv. et r. si legumina tarde percocant, si liquatae leniteran leuiter? terramtam terram V. relinquant decoctaeque crassis obducant vasa crustiseructis V.. 37cfr. Plin. XV 108. Diosc. V 18. est etiamnum vitium non fetidaefecidae d. modo, verum omnino quicquam resipientis, iucundum sit illud licet gratumque et, ut saepeut saepe VRdv. tusae E., ad viciniamuicenam R¹. -na Vd. uicina v. a. G (cfr. XXX 7). lactis accedens. aquam salubremsalubris VR¹. aëriaeri v. -rē V. -ris dEre corr. D. quam simillimam esse oportet. unus in toto orbe traditur fons aquae iucunde olentis in Mesopotamiamesopotamiae E¹ (coni. S, sed cfr. XXXII 16). Chaburachabillae E. -bylle r. cabille v. a. B.; fabulae rationem adferunt, quoniam eo Iuno perfusa sit. de cetero aquarum salubriumsabrium V. sapor odorve nullus esse debet.

(23) 38cfr. Athen. II 25 p. 46^b.Quidam statera iudicant de salubritate, frustrantefrustante VRE. diligentia, quando perrarumferrarum V. fera- R¹. est ut levior sit aliquaaliquando R¹.. certior subtilitas, inter pares meliorem esse quae calefiat refrigereturque celerius. quin et haustame haustam E. exh- v. a. H. vasis portatis,portatis ego. om. ll.v. ne manumanu vet. Dal. -nus ll.v. cfr. CFW Müller p. 27. pendeantsuspendant D., depositisque in humumin unū R. tepescere adfirmant. ex quonam ergo genere maxime probabilisprobabile E. continget? puteisputeis – continget om.R.¹ nimirum, ut in oppidis video constareconstare uideo R(?)v. a. S., sed iisiis v. his ll.C., quibus etet ED. om. rv. exercitationis ratio crebro haustu contingetcontinget Vdr. -git Ev. (-gat Ven.). et illa tenuitas colante terra. 39salubritatisalubritate VR¹. haec satis sunt; frigori et opacitas necessaria utque caelum videant. super omnia una observation – eadem et ad perennitatempertinentia VR¹. -ent qua d. -et imo J. pertinet –, ut illa eilla e REBrot. ille V. ile d. illa v. vado exiliat vena, non e lateribus. nam ut tactu gelida sit, etiam arte contingit, si expressasi etiam expressa rv. a. S. in altum aut eautem e r. autem R. sublimi deiecta verberatumuerberatu rv. a. S. corripiat aëra. in natando quidem spiritum continentibus frigidior sentitur eadem. 40cfr. Plin. XIX 55. Sueton. Nero 48. Martial. epigr. XIV 117. – Aristot. meteor. I 12, 17. – cfr. Plin. XXXI 102.Neronis principis inventum est decoqueredicoquere V. aquam vitroqueultroque V. demissam in nives refrigerare; ita voluptasuoluptates VR¹d. frigoris contingit sine vitiis nivis. omnem utique decoctam utiliorem esse convenit, item calefactam magis refrigerarirefrigerari Ev. -are r., subtilissimo invento. vitiosae aquae remedium est, si decoquatur ad dimidias partes. aqua frigida ingestainiecta Ev. a. H. sistitur sanguis. aestus in balineisbalneis Ev. a. H(D). arcetur, si quis ore teneat. quae sintsint ErD. sunt Vdv. om.R. haustu frigidissimae, non perinde et tactu esseesset R., alternante hoc bono, multi familiari exemplo colligunt.

(24) 41Plutarch. Coriol. 1. Dio Cass. 49, 42. cfr. Plin. XXXVI 121.Clarissima aquarum omnium in toto orbe frigoris salubritatisque palma praeconio urbis Marcia est, inter reliqua deumdeum Rv. ad eum r. muneramunera VdEv(S). -re R(?)C. urbiurbi om.E. turbe V. tributa. vocabatur haec quondam Aufeiaaufeta d. aut foeta V. Saufeia coni. H., fons autem ipse Pitonia. oritur in ultimis montibus Paelignorum, transit Marsosmarisos V. et Fucinum lacum, Romamroma V. non dubie petens. mox inmox in VRdH. mons E. mox v. specusspectus V. -cu v. a. H. mersa in Tiburtina se aperit, itaaperit ita ego. -rint a VR. -ruit a d. -rit a TS. -rit Ev(D). novem milibus passuum fornicibusformicibus V. structis perductainstructis perinductam (-tum v) Ev. a. B. truftis perdue V.. primuspri- mum VR¹. in om.E. eam in urbem ducere auspicatus est Ancus Marcius, unus e regibus, postea QQ. REv. que d. quae V.. Marcius Rex in praetura, rursusque restituit M. Agrippa.

(25) 42Dio Cass. 54, 11 extr.idem et Virginem adduxit ab octavi lapidis diverticulodeuerticulo S. duo milia passuum Praenestina via. iuxta est Herculaneus rivus, quem refugiens Virginis nomen obtinuitobtenuit ut V.. horum amnium comparatione differentia supra dictadicta om.Vd. deprehenditur, cum quantum Virgo tactu praestatpraestat VRTfS. -tet ED. om.d(?)v., tantum praestetprestet V. praeter Er. Marcia haustu, quamquam utriusque iam pridem urbi periitperit VD. voluptas, ambitione avaritiaqueauaritiaequae V. in villas ac suburbana detorquentibus publicam salutem.

(26) 43Vitruv. VIII 1, 6. Pallad. IX 8, 7. Geop. II 5, 1. Democrit. ap. Geop. II 6, 5.Non ab re sitre sit Vdv. serit R. repsit Er. quaerendi aquas iunxisse rationemrationem Erv. om.VR. causas dT.cfr. index.. reperiuntur in convallibus maxime et quodamquondam d. convexitatis cardine aut montium radicibus. multi septentrionales ubiqueubi V. partes aquosas existimavere, qua in re varietatem naturae aperuisseapparuisse R¹. conveniat. in Hyrcanis montibus a meridiano latere non pluit; ideo silvigeri abab om.R(?)Brot. aquilonis tantum parte sunt. at Olympus, Ossa, Parnasus, Appenninus, Alpes undique vestiuntur amnibusque perfundunturperfundiuntur V., aliqui ab austro, sicutsicut dv. -ti VR. sic et Er. in Creta Albialibi dE. montes. nihil ergo in his perpetuae observationis iudicabitur.

(27) 44Vitruv. VIII 1, 3. Pallad. IX 8, 4. Geop. II 4, 1. (II 5, 4. 16. 6, 23 sqq.).Aquarum sunt notae iuncusiuncus D coll. v. 3 et Vitruv. (philol. XXXI p. 396). iuncus (incus R¹) aut harundo ll.v. etet dED. aut rv. herbaherbae d., de qua dictum est, multumque alicui loco pectore incubans ranaranas VE..26,30 salix enim erratica et alnus aut vitex aut harundoaut harundo del. v. a. H. aut hedera sponte proveniunt et conrivatione aquae pluviae in locum humiliorem ee om.E. superioribus defluentis, augurio fallacifallacia R¹., certiorecertiore S. -or pe VR. -or est d. -or Erv. multomulto Erv. om. r. nebulosa exhalationeexhalatio d. -tio est v. a. S. ante ortum soliscolis R. longius intuentibus, quod quidamqui etiam V. ex editoeditu d. hedito V. speculantur proni terram adtingente mento. 45Vitruv. VIII 1, 1. Pallad. IX 8, 1. Geop. II 5, 11. – ib. 5, 13. est et peculiaris aestimatio peritis tantum nota, quam ferventissimo aestu secuntur dieique horisoris V. ardentissimis, qualis ex quoque loco repercussus splendeat. nam si terra sitiente umidiorutilior ar. (deEnon constat). sitsit ego. (cfr. v. 19). est ll.v. ille, indubitata spes promittitur. 46Vitruv. VIII 1, 4. 5. Pallad. IX 8, 5–7. Geop. II 4, 2–5. 6, 42–45. – Vitruv. VIII 1, 5. Pallad. IX 8, 7. sed tanta oculorum intentione opus est, ut indolescant. quod fugientes ad aliaaliqua E. experiment decurrunt. loco in altitudinemn pedum quinque defossodefossi V. ollisquealiisque E. e figlino opere crudis aut peruncta pelvipeluia r. pelle R. aerea lanae vellerelanae uellere ego. om. ll.v. cfr. v. 19 et Vitruv. Pallad. Geop. coopertocooperto post dein terra (17) transposuit D. cfr. philol. l. l. p. 399. lucernaque ardente concamarataconcamerata dv. a. S. frondibus, dein terra, si figlinumsit liginum V. umidum ruptumve aut in aere sudor vel lucerna sine defect olei restincta aut etiam vellus lanae madidummodidum V. reperiatur, non dubie promittunt aquasaquas Ev. -uis VR.om.dT.. quidam et igniigne VR(?)v. a. D. prius excocuntexcolunt Ev. a. G. exquocunt V. (an exficcant, ut XVIII 242?). locum, tanto efficaciore vasorum argumento.

(28) 47cfr. Democrit. ap. Geop. II 6, 39. II 5, 7. Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. Geop. II 5, 3.Terra vero ipsa promittit candicantibus maculis aut tota glaucitoto clauci V. coloris. in nigra enim scaturigineseaturrigines V. non fere sunt perennes. figularisfigularis VRdTfVen.(H). -ri v. -guris E. creta semper adimitadimit ll. Ven.(H). -mitur v. spesspem Gronov., nec amplius puteum fodiunt coria terrae observantes, ut a nigra descendat ordo supra dictus. 48Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. 3. aqua semper dulcis indulcis in om.E. argillosa terra, frigidior in tofotofo v. -fa E. tofto r.. namque et hic probatur, dulces enim levissimasqueleuisque E. -uesque v. a. H. facit et colando continet sordes. sabulum exiles limosasque promittit, glareaglaria VR. -ie r. incertas venas, sed boni saporis, sabulum masculummasculi R. -linum Er. et harenaharena VRTEv(D). -na et d(?) H. carbunculuscarbunculosa v. a. H. cfr. philol. l. l. p. 400. (an harenae?). certas stabilesque et salubres, rubra saxa optimasoptima E. speique certissimaecertissimae dv(D). -me E. -mas VRfS. -ma r., radices montiummontiumque VR. saxosaesaxosas VR¹. et silex hoc amplius rigentes. oporteatoporteat RE. -tet rv. cfr. vol. III p. 494. autem fodientibus umidiores adsidue respondere glaebas faciliusque ferramentaferamenta V. descendere. 49Vitruv.VIII 7, 12. 13. Pallad. IX 9, 1. 2. depressis puteis sllpurata veluelut E. aluminosa occurrentia putearios necant. experimentum huius periculi est demissa ardensardent V. lucerna si extinguaturextinguatur v. -uitur ll.S. cfr. XXIII 63.; tunc secundum puteum dextra ac sinistra fodiunturfodiuntur RdEv(D). -nt VfH. aestuaria, quae gravioremgrauiores dx.om.E (hic deficiens). illum halitum recipiant. fit et sine his vitiis altitudine ipsa gravior aër, quem emendant adsiduoadsidue R. linteorum iactatu eventilando. cum ad aquam ventum est, sine harenatohare- nato ll.TfxH cum B. arena av. opusopus ll.xB. tophus av. surgit, ne venae obstruanturobtruantur V.. 50Quaedam aquaeaqua V. vere statim incipiente frigidiores sunt, quarum non in alto origo est – hibernis enim constantconstat VR¹. imbribus –, quaedamquadam V. aa aD. om. rv. canis ortuortus V., sicut in Macedoniaemacedoniae G. -ia, ll.av. Pellapella aG. apellant V. appellam (-ant dx) r. an Macedonia ad Pellam? cfr. § 51. 74. 106. utrumque. ante oppidum enim incipiente aestateastae V. frigida est palustrispalustri VR¹., dein maximo aestu in excelsioribus oppidioppidi av. -dis (opi- Vx) ll.Tx. rigetrigit VR¹.. hoc et in Chio evenit simili ratione portus et oppidi. Athenisoppida thenis Vdx. Enneacrunoshenne acrunus V. enneacynnos d. -cinnos x. nimbosa aestate frigidior est quam puteus in Iovis horto, at ille siccitatibus riget.